Ratuszy w Świętochłowicach było wiele! Pisze Marian Piegza

Niewielkie w sumie Świętochłowice mają aż trzy gmachy ratuszy, a jeśli policzyć, to w przeszłości było więcej budynków o takim przeznaczeniu i randze. Przypomnijmy tu, że najpierw praktykowało się tak, iż siedziba władz gminy była tam, gdzie mieszkał (i urzędował) jej przewodniczący, czyli sołtys. W wieku XIX wszelkie decyzje dotyczące gminy podejmowano w czasie niedzielnych, bezalkoholowych zebrań, które odbywały się w domu sołtysa, rzadziej w gmachu szkoły lub mieszkaniu któregoś z ławników, albo w karczmie. Jedną z okazalszych dawnych siedzib był dom Mally’ego (zwany też domem Salzmanna, później włąsność Preisnera) przy obecnej Bytomskiej 26. W czasie rządów Mally’ego (17 VIII 1900 roku) gmina nabyła za 55600 marek od mistrza stolarskiego Sladka parcelę (17 arów) przy Bahnhofstrasse 15 (obecnie Katowicka), a znajdujący się tam dom przebudowano na potrzeby urzędnicze. Tam, więc w samym centrum Świętochłowic, mieścił się ówczesny magistrat, w którym mieszkańcy załatwiali swe sprawy.

Trochę później, bo w roku 1907, u zbiegu obecnych ulic Polaka i Szpitalnej, postawili Donnersmarckowie budynek na potrzeby pracowników zarządu obszaru dworskiego. Projektem zajęli się uznani architekci Emil i Georg Zillmannowie, autorzy osiedli w Giszowcu i Nikiszowcu. Powstał gmach w stylu neogotyckim, z zegarem na frontowej elewacji. W roku 1916 obszar dworski wcielono do gminy, a ta dom odkupiła i nieco przebudowała, gdyż i urzędników przybyło. Ten budynek z pewnością zasługiwał na miano ratusza, gdyż był reprezentacyjnym gmachem użyteczności publicznej, no i siedzibą władz gminy. Aktualnie to siedziba Muzeum Powstań Śląskich. Wspomnijmy jeszcze, że tak swojsko brzmiące słowo „ratusz” wywodzi się z niemieckiego Rathaus, czyli „dom rady”.

Kiedyś Starostwo, dziś Urząd Miejski

Ponieważ Świętochłowice (mimo że były gminą wiejską) miały od roku 1922 rangę powiatu, więc w latach 1925-1926 wzniesiono tu siedzibę starostwa powiatu świętochłowickiego, według projektu Powiatowego Urzędu Budowlanego. Budynek położony był, zgodnie z ówczesnymi granicami, na terenie Hajduk Wielkich. Wybudowano okazałą siedzibę o cechach eklektycznych z elementami neobaroku i miejskiego budownictwa rezydencjalnego. Gmach jest obszerny, dwukondygnacyjny, nakryty wielospadowym dachem mansardowym z sygnaturką, wzniesiony na planie regularnym z dwoma skrzydłami oraz obszerną, reprezentacyjną klatką schodową. Z kolei elewacje ma raczej skromne. Wewnątrz wyróżnia się pięknymi witrażami zaprojektowanymi przez Stanisława Ligonia – pisarza, artystę, działacza narodowego nazywanego popularnie Karlikiem z Kocyndra.

Od frontu uwagę zwraca witraż znajdujący się w potrójnym oknie sali posiedzeń Rady Miasta, przedstawiający w części środkowej stylizowane godło Polski i nad nim złotą koronę, w bocznych oknach portrety przedstawicieli mieszkańców – w lewym górnika, a w prawym hutnika na tle śląskiej panoramy. Nad portretami jest godło Górnego Śląska i herb Świętochłowic. Starostwo okalał mały park z kasztanowcami, który obecnie jest już w szczątkowej postaci, ale jest. Aktualnie budynek, w pełni zasługujący na miano ratusza, jest siedzibą władz miejskich, gdyż od 17 marca roku 1951 Świętochłowice zyskały status miasta. W tym też roku gminy Lipiny i Chropaczów włączono do Świętochłowic. Każda z tych gmin do tego czasu była samodzielną jednostką, miała aspiracje zostać miastem no i posiadała własny ratusz.

Ratusz w Lipinach

W Lipinach ratusz powstał w latach 1907–1908. Zaprojektowała go spółka Overkott&Foehre z Wrocławia. Gmach ratusza stanął w centralnej wówczas części osady, przy głównej ulicy, naprzeciw placu targowego. Budynek rozplanowano na kształcie litery „L”, ma dwie kondygnacje, a uwagę zwracają charakterystyczna ośmioboczna wieżyczka z blaszanym hełmem i wykusz. Od strony podwórka widać witraż znajdujący się w holu, który przedstawia śląski pejzaż przemysłowy oraz postaci górnika i hutnika, wykonany przez firmę Ferdinanda Müllera z Quedlinburga. Ściany wymurowano z cegły i oblicowano cegłą klinkierową. Dekorację stanowią ceglane ornamenty ułożone na tynkowanych tłach. Wewnątrz zachowało się wiele elementów oryginalnego wyposażenia, jak np. stare drzwi i reprezentacyjne schody z balustradą. Początkowo w budynku znajdowały się gabinety naczelnika okręgu, jego asystenta i pozostałych urzędników, sala posiedzeń rady gminy, urząd stanu cywilnego, opieka społeczna, gminna kasa oszczędności, urząd nadzoru budowlanego oraz urząd meldunkowy. W zachodnim skrzydle znajdował się posterunek policji. Ponadto w gmachu miały swoją siedzibę czytelnia i dom młodzieży, służący do zajęć pozaszkolnych. W 1914 roku, postawiono za nim drugi gmach, jednolity w bryle z ratuszem, czyli dzisiejszy Dom Sportu.

W czasie II wojny światowej budynek wykorzystywano jako sąd. Od lat 60. XX wieku, aż do roku 2005 budynek służył jako przychodnia zdrowia. W tym też roku przeszedł w ręce Miejskiego Zarządu Budynków, gdzie urządzono jego administrację. W 2011 roku swoją działalność rozpoczęła tam Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna oraz Centrum Integracji Społecznej. Wspomnijmy jeszcze, że wcześniej siedziby gminy Lipiny mieściły się w prywatnym domu aktualnego naczelnika gminy (Gemeindevorsteher). Np. na przełomie XIX i XX wieku był to istniejący do dziś dom Josefa Schliwy na rogu obecnych ulic Łagiewnickiej i Górnej, zwany wówczas domem gminnym (Gemeindehaus).

Ratusz w Chropaczowie

W Chropaczowie ratusz wybudowano w latach 1911-1912 przy obecnej ul. Łagiewnickiej 34. Pierwszy projekt budynku urzędu gminy opracował już w 1907 roku przedsiębiorca budowlany V. Nixdorff ze Świętochłowic. Gmach miał mieścić nie tylko biura, ale także mieszkania i sklepy na parterze. Jednak ostatecznie powstał według zmienionego projektu, znacznie skromniejszy, choć tej samej wielkości. Wybudowano ceglany, jednopiętrowy ratusz w stylu eklektycznym, z nawiązaniem do gotyku północnoniemieckiego. Narożne usytuowanie spowodowało, że wyraźną dominantą jest ośmioboczna wieżyczka przykryta ostrosłupowym hełmem – interpretowana jako symbol władzy. Cztery trójkątne szczyty miały pierwotnie spływy schodkowe. Dekorację elewacji stanowiły geometryczne motywy wykonane z cegły.

Wejście do ratusza zostało obramowane portalem z ostrołukowym zwieńczeniem. Na wysokim parterze znajdowały się biura urzędników, policja, na piętrze była sala posiedzeń rady gminy oraz mieszkanie służbowe naczelnika. W przyziemiu gmachu zaplanowano pomieszczenia dla kilku sklepów, które miały zarabiać na utrzymanie budynku. Po przyłączeniu gminy do Świętochłowic w dawnym już ratuszu były przychodnie i gabinety lekarskie. Obecnie trwają prace, by swoją siedzibę znalazły tu: Miejska Biblioteka Publiczna oraz Miejski Zarząd Oświaty.

(map)

Fot. Wikipedia, Miasto Świętochłowice, Arc: Polska Org.